De crisis gaat voorbij. Maar hoe?

paradigma-678x381Foto: De markering van de voormalige Berlijnse Muur. Zullen we een grens overschrijden?

Het duurt al een tijdje die crisis. Sinds 2008 om precies te zijn. Een economisch stelsel gaat gemiddeld 50 jaar mee. Een grote crisis (soms oorlog) zet de klokken dan weer op nul.
Volgens journalist Joris Luyendijk zijn we met de val van de Lehman Brothers langs de rand van de afgrond gegaan. Bijna hadden de geldautomaten geen geld meer uitgespuugd, de bankenwebsites een error gegeven. En dan stopt de economie zoals we haar kennen. De supermarkten sluiten. De energievoorziening hapert, lonen kunnen niet meer worden uitbetaald.

Is dat gevaar nu geweken, nu de huizenmarkt schoorvoetend uit een dal klimt en de beurzen weer opveren? 

Economische groei: voor wat het waard is
Het ultime criterium voor de prestaties van het huidige economische model is het Bruto Nationaal Product (BNP). Zeker in deze ‘crisistijd’ gaat de vlag al uit bij elke halve procent groei van het BNP. Het BNP maakt echter geen enkel onderscheid tussen de economische waarde van verkocht brood, of het opruimen van vervuilde grond. Vrijwillerswerk telt al helemaal niet mee, hoe maatschappelijk nuttig het ook moge zijn.
Hoe kwam die lange groei tot 2008 eigenlijk tot stand? Natuurlijk door ‘echte groei’, door toename van de omvang van de productie, kwalitatief of kwantitatief. Door innovatie. Maar een aanzienlijk deel, niemand weet welk deel exact, werd gefinancierd met leningen. Leningen, zo weten we nu, zijn vaak administratieve handelingen in de computer van een bank. Niet met bestaand, maar met ter plekke gecreëerd virtueel geld. Velen van ons verwachten dat banken leningen afdekken met spaargelden van anderen. Dat geldt maar voor 3-7% van de uitstaande leningen. De andere 93-97% is ‘toegevoegd’. En daar zit de huidige snel groeiende bubbel.

Hoe financier je groei?
We kunnen dus stellen dat veel van wat we economische groei noemen tamelijk kunstmatig is gefinancierd. En de effecten daarvan ervaren we sinds 2008. De economie lijkt niet echt meer van de grond te komen. Alleen bizarre kapitaalinjecties, zoals de aangekondigde van de Europese Centrale Bank (ECB) van €1.140 miljard, jagen alleen de beurzen op, maar hebben weinig economisch effect.
Maar wat zijn de mogelijkheden om economische groei te financieren?

  • Met eigen gespaarde winst uit het verleden;
  • Met lenen van particuliere derden die over eigen kapitaal beschikken;
  • Met lenen van derden zoals verzekeraars, (pensioen-)fondsen die over eigen kapitaal beschikken;
  • Lenen van de bank, 5% dekking door spaargelden, 95% ‘dekking’ met geldschepping;
  • Overheidsgeld (subsidies of revolverende fondsen).

Het mag duidelijk zijn dat deze manieren van financiering nogal verschillend naar de toekomst uitpakken. Zo zal financiering uit eigen gespaarde winst, nooit leiden tot nieuwe schulden. Banken hebben daarbij geen of een marginale rol.
Lenen van particulieren is natuurlijk wel vreemd kapitaal, maar leidt niet tot gecreëerd geld in de economie. Immers er wordt beschikbaar kapitaal ingezet. Alleen het lenende bedrijf krijgt een schuld.
Lenen van grote (kapitaal-) fondsen is ook bestaand kapitaal inzetten en heeft dezelfde effecten als lenen van particulieren. Echter, het kan om veel grotere bedragen gaan. Het gewenste en vereiste lage risico dat deze fondsen mogen lopen, belemmert vaak inzet van hun kapitaal in risicovolle projecten.
Lenen van een bank betekent onvermijdelijk het creëren van fictief kapitaal. Het geld wordt in de vorm van een schuldverklaring afgegeven. Pas als de ondernemer zijn producten of diensten kan verkopen, ontstaat er echt geld en kan de schuld stap voor stap worden ingelost. Echter de economie is kunstmatig in omvang gegroeid. Het cijfer van het BNP kan mooie getallen laten zien, maar de uitstaande schuld is geruisloos op de achtergrond gegroeid. Vreemd is dat de banken dus ‘gratis’ geld creëren en toch rente vragen. Rente die ze niet aan spaarders hoeven af te dragen. Geldcreatie is dus big business voor banken.

Hoe erg is niet door spaargeld gedekte schuld (geldcreatie)?
Waar maken we ons druk om? We merken toch weinig van die stapel schuldverklaringen? Die zullen toch wel een keer terugbetaald worden? Dat zou je zeggen. Maar uitgerekend in de periode sinds 2008 is maar liefst €57.000 miljard nieuwe schulden ontstaan en dus als fictief kapitaal aan de economie toegevoegd. Waarschijnlijk hadden wij de afgelopen jaren niet overleefd zonder dit Mickey Mouse geld, maar kunnen we dit nog ooit terugbetalen? Daar spreken we liever niet over. Want nee, natuurlijk niet. Bovendien exploderen schulden in vrijwel alle landen, wereldwijd.
Dat betekent dat het systeem kan gaan werken zoals eerder de hypotheekcrisis zoals die zich in de aanloop van de crisis van 2008 in de VS voordeed. Als de schuldenaars hun schulden niet meer kunnen terugbetalen, klapt het stelsel. Immers het vertrouwen dat het met de andere vormen van schulden wel nog goed komt, is weg. Men zeg wel, vertrouwen heeft het echte financiële stelsel vervangen. Maar vertrouwen is emotie, het komt maar langzaam, maar kan in een flits zijn verdwenen.
Er groeit steeds meer publiek verzet tegen deze riskante praktijk.

Het effect van rente
Omdat 97% van het geld dat we op zak hebben geleend is, moet daar voortdurend rente over worden betaald. Dat klinkt redelijk. Maar wat doet de bank met die rente-opbrengsten? Een deel gaat naar de partijen die aan hen geld lenen, in de vorm van spaartegoeden. Maar het meeste door de bank uitgeleende geld heeft geen spaargeld als tegenhanger, dus daar hoeft de bank vrijwel niets voor te betalen, behalve de kosten van administratie. Dit type geld zou dus bijna gratis, zonder rente, kunnen worden verstrekt. Maar waarom zou de bank dat doen? Iedereen betaalt die rente toch gewoon in de veronderstelling dat het geld van spaarders is.
De rente kruipt in al onze kosten: ook al heb je geen lening. Alle producten die wij kopen zijn in fabrieken gemaakt die met geleend geld zijn gebouwd. Die rente die de producent moet betalen aan de bank, verrekent de ondernemer in het product. Sommigen schatten dat al 45% van de prijzen van diensten en goederen uit rentekosten bestaat. Als je bedenkt dat veel soorten rentekosten aftrekbaar zijn van de belastingen, dan is het duidelijk dat de overheid meewerkt aan de inkomsten van de banken.
Het is deze rente op schulden die de laatste 5 jaar de schulden laat exploderen: het is immers rente op rente op rente etc.

Wat kan de dollar wel wat de euro niet kan?
Inmiddels heeft de ECB besloten om in de komende 18 maanden in totaal maar liefst €1.140 miljard in de economie te pompen. Dat doet zij door schuldpapieren (lees verplichtingen tot terugbetaling van leningen) bij de Centrale Banken op te kopen en hen daarvoor die miljarden terug te geven. Met schulden wordt dus wederom nieuw geld gemaakt. Geen goochelaar doet het de ECB na.
Het gewenste effect, zo stelt de ECB, is lagere rente. Beetje potsierlijk argument. De rente zit immers al dicht bij de 0% en soms eronder, negatieve rente dus. Het moet ook de inflatie aanwakkeren. Daarmee worden de schulden (een beetje) kleiner. Een paardenmiddel. Ook wordt het deflatiespook buiten de deur gehouden. Maar gaat het ook zo werken? Niemand die het weet. De ECB heeft toegegeven, als dit niet werkt, kan het einde van de Euro worden ingeleid. Het zou niet de eerste Europese munt zijn die voortijdig sneuvelt.
Maar de Euro wordt daardoor ook minder waard. De Zwitsers weten er inmiddels alles van. Probeerden ze eerst nog door astronomische aankopen van de Euro de Zwitserse Frank gekoppeld te houden aan de Euro, dat beleid hebben ze daags voor het recente bovengenoemde miljardenprogramma verlaten. Met inmiddels €450 miljard aan Euro’s in de Zwitserse kluizen was er geen bijhouden meer aan.
Inmiddels is de Sfr met zeker 30% in waarde gestegen ten opzichte van de Euro. De touristensector krijgt harde klappen, want vakantie in Zwitserland is bijna onbetaalbaar geworden. De Duitse Aldi’s en Edeka’s net over de Duitse grens trekken massa’s Zwitsers die nu bizar goedkoop inkopen kunnen doen.
De dollar is de laatste jaren ook massaal ‘bijgedrukt’. Obama besloot tot een economische injectie van $2.000 miljard. Maar de dollar daalt in tegenstelling tot de Euro niet. Ondermeer omdat China die dollars massaal opkoopt om daling te voorkomen. Immers anders zakt hun export in naar de VS. Er zijn maar weinig landen in de wereld die dat met de Euro doen en dus daalt de Euro wel en de Dollar niet.

Dirk Müller: overheidsprojecten met gezonde financiering
De spraakmakende Duitse beursdeskundige Dirk Müller ziet de uitweg uit deze crisis in massale publieke projecten. Als voorbeeld noemt hij de aanleg van de spoorwegen in de VS, of later de highways. Projecten die niet alleen gebieden ontsloten, maar decennia lang voor economische ontwikkeling en werkgelegenheid zorgden en Amerika in enkele decennia een voorsprong in de wereld gaven. Steden en dorpen bloeiden op, de auto-industrie kwam op.
Voor Europa ziet Müller investeringen in een energie-onafhankelijk Europa als een dergelijke aanjager. De bedrijven in Europa hebben de kennis en technologie in huis om dat doel in 1 tot 2 generaties te bereiken. Einde aan de chantage van Rusland (aardgas en olie), afhankelijkheid van wankele landen als Oekraïne en zuidelijke republieken van Rusland, die onderdeel zijn van de Russische chantage.
Einde ook aan de aanhoudende pogingen van de VS om Europa aan het in de VS overvloedige schaliegas te brengen en daarmee een nieuwe afhankelijkheid op te dringen. Of los te komen van de brandhaarden in het Midden-Oosten.
Wat zou dat politiek voor een zelfbewust Europa kunnen betekenen! Müller noemt overigens ook nog de weinig besproken olievoorraden van Griekenland, die groter lijken te zijn dan die in het Midden-Oosten. Een geo-politiek ‘detail’ aangaande het Europese ‘geduld’ met Griekenland.
Maar van de VS noch van Rusland, of van andere leveranciers van energie aan Europa, hoeven we enige steun te verwachten voor deze Europese onafhankelijkheidsplannen. De financiering volgens Müller moet overigens niet met geldcreatie en nieuwe schulden. Maar met inzet van overheidsinvesteringen, de vele rijke kapitaalfondsen (met bestaand geld dus). Immers tegenover deze investeringen staan kapitaalgoederen en een blijvende en ecologisch duurzame energievoorziening. Wellicht was dit ook een betere besteding geweest van die €1.140 miljard van de ECB.
Het zou Europa los kunnen trekken uit haar eeuwige schuldencreatie en dalende zelfvertrouwen, dat door politieke druk met energie uit oost en west steeds verder daalt. Een weg uit de schuldencrisis?

Reacties zijn gesloten.

Maak een website of blog op WordPress.com

Omhoog ↑

%d bloggers liken dit: